św. Pankracy z Rzymu

Co naprawdę wiadomo o św. Pankracym?

Święty Pankracy był męczennikiem rzymskim czczonym 12 maja. Według późnej tradycji hagiograficznej urodził się około 290 roku we Frygii w Azji Mniejszej (obecnie Turcja), pochodził z zamożnej rodziny rzymskiej i wcześnie został sierotą. Opiekę nad nim miał objąć wuj Dionizy, z którym Pankracy przybył do Rzymu.

Trzeba jednak od razu zaznaczyć, że opowieść o szczegółach jego dzieciństwa, podróży do Rzymu, spotkaniu z Dioklecjanem i przebiegu męczeństwa pochodzi z późnej Passio. Tekst ten zawiera liczne sprzeczności i anachronizmy, dlatego historycy traktują go bardzo ostrożnie. Pewniejsze od samej legendy jest to, że już w starożytności istniał żywy kult młodego męczennika pochowanego przy Via Aurelia.

Tradycja o czternastoletnim męczenniku

Według przekazu Pankracy miał przyjąć chrzest w Rzymie i w czasie prześladowań Dioklecjana pomagać chrześcijanom więzionym za wiarę. Jako młody chłopiec nie miał ukrywać swojej przynależności do Chrystusa. Zdradzony i uwięziony, miał stanąć przed cesarzem, który próbował nakłonić go do porzucenia wiary obietnicami i groźbami.

Tradycja podaje, że Pankracy odmówił złożenia ofiary pogańskim bóstwom i został skazany na śmierć przez ścięcie. Miał ponieść męczeństwo 12 maja 304 roku przy Via Aurelia w Rzymie. Jego ciało, według późnej opowieści, pochowała chrześcijańska matrona Ottavilla.

Pewny ślad: grób i wczesny kult

Choć szczegóły życia św. Pankracego pozostają niepewne, jego kult jest dobrze poświadczony. Pamięć o nim wiązano z grobem przy Via Aurelia, a jego imię pojawiało się w dawnych księgach liturgicznych. Pod dniem 12 maja wspominało go już Martyrologium Hieronimiańskie, a później także Martyrologium Romanum.

Nad grobem męczennika papież Symmach, sprawujący pontyfikat w latach 498-514, wzniósł kościół. Później odnowił go i przyozdobił papież Honoriusz I. Już w VI wieku do jego grobu przybywali pielgrzymi. Św. Grzegorz z Tours pisał o Pankracym jako o stróżu przysiąg i tym, który karze krzywoprzysięstwo. Z czasem ten rys kultu mocno utrwalił się w pobożności ludowej, dlatego świętego wzywano przeciw fałszywemu świadectwu i w sprawach przysiąg.

Patron dzieci, rycerzy i ogrodników

Młody wiek męczennika sprawił, że św. Pankracy stał się szczególnym patronem dzieci i młodzieży. W wielu miejscach proszono go także o opiekę nad przystępującymi do Pierwszej Komunii świętej. Jego postać łączono ponadto z rycerstwem, ponieważ w ikonografii bywa ukazywany jako młodzieniec z mieczem, niekiedy w stroju żołnierskim.

W tradycji ludowej Pankracy trafił również do grona tak zwanych „zimnych świętych”. Ponieważ jego wspomnienie przypada 12 maja, w wielu krajach Europy łączono je z okresem nagłych majowych ochłodzeń. Stąd określenia znane w różnych językach, między innymi niemieckie Eisheilige czy francuskie saints de glace. W Polsce bywa też zaliczany do „świętych ogrodników”, a w ludowej pobożności uchodził za stróża młodych roślin i sadzonek.

Święty obecny w pamięci Kościoła

W ikonografii św. Pankracy przedstawiany jest jako młody chłopiec lub młodzieniec. Często trzyma palmę męczeństwa, miecz albo koronę. Te atrybuty nie są prostą kroniką jego życia, lecz teologicznym skrótem: palma mówi o zwycięstwie wiary, miecz o męczeństwie, a młody wiek o odwadze sumienia, która nie zależy od liczby przeżytych lat.

Nowe Martyrologium Romanum wspomina go 12 maja jako młodego męczennika zabitego w Rzymie za wiarę w Chrystusa, przywołując także miejsce jego pochówku przy Via Aurelia oraz bazylikę wzniesioną przez papieża Symmacha. Współczesne opracowania kościelne podkreślają ten sam rdzeń tradycji: młodość Pankracego, męczeństwo za Chrystusa i dawny kult związany z rzymskim grobem.

Z Rzymu kult św. Pankracego rozprzestrzenił się na całą Europę. Jego imię nosiły kościoły i klasztory, także w Anglii, gdzie tradycja łączy początki czci świętego z misją św. Augustyna z Canterbury. To pokazuje, że pamięć o młodym męczenniku szybko przekroczyła granice Italii i stała się częścią duchowej mapy chrześcijańskiego Zachodu.